Vormen van cognitieve veranderingen
Cognitie is een algemene term die verwijst naar verschillende mentale vaardigheden. Het zijn vaardigheden die samenhangen met leren en het toepassen van informatie. Voorbeelden zijn: geheugen, aandacht, abstract denken, oplossend vermogen, taal, en visuele perceptie. Bijna iedere persoon met Parkinson ervaart een bepaalde mate van cognitieve verandering. Die kan variëren van licht tot sterk. Sommige mensen vinden de cognitieve veranderingen vervelend, terwijl anderen dermate merkbare veranderingen melden dat het hun werk of het doen van de huishouding beïnvloedt.

Cognitieve klachten die het gevolg zijn van de ziekte van Parkinson zijn niet hetzelfde als dementie, benadrukt March. "Dementie is een ander ziektebeeld met omvangrijkere problemen die verschillende cognitieve functiegebieden aantast. Wel is het zo dat parkinsonpatiënten ook kunnen gaan dementeren (PD-D). In het algemeen tonen grootschalige onderzoeken aan dat dementie bij parkinsonpatiënten zich meestal pas vele jaren na de eerste ziekteverschijnselen ontwikkelt. Bijna alle mensen met Parkinson hebben last van cognitieve veranderingen, terwijl dementie naar schatting slechts eenderde treft. De exacte getallen zijn niet bekend omdat er momenteel nog geen goed meetsysteem voorhanden is voor het diagnostiseren van cognitieve problemen of PD-D."

Als iemand lichte cognitieve problemen in het beginstadium van Parkinson ervaart, is dit dan een indicatie dat deze persoon dementie ontwikkelt in de toekomst?  

"Daar is geen eensluidend bewijs voor. Sommige onderzoeken suggereren dat vroege cognitieve symptomen de eerste stadia zijn die zich ontwikkelen tot dementie. Andere studies suggereren echter het tegenovergestelde. Studies laten bijvoorbeeld zien dat mensen met Parkinson zonder dementie de cognitieve problemen op heel verschillende manieren ervaren."

Het onderscheid in cognitieve problemen volgens March:
De ziekte van Parkinson heeft effect op verschillende vormen van cognitief functioneren. Problemen met het uitvoeren van taken worden het meest genoemd. Sommige mensen hebben echter last van geheugenproblemen, terwijl anderen een mix van problemen ervaren. De meeste mensen behouden hun algemene intellectuele vaardigheden en kennis evenals het korte en lange termijn geheugen dat vóór het begin van de ziekte is gevormd.

# Problemen met het uitvoeren van taken:
Bij het uitvoeren van taken wordt een beroep gedaan op mentale processen van hoge orde zoals problemen oplossen, plannen, taken in gang zetten en uitvoeren en multi-tasken, ofwel verschillende taken tegelijk doen. Voor een persoon met de ziekte van Parkinson kan het betalen van rekeningen of het deelnemen aan groepsgesprekken moeilijk zijn. Waarom? Omdat deze handelingen een bepaalde flexibiliteit vraagt van iemand. Iemand moet kunnen switchen van de ene informatiecategorie naar de andere, van het ene specifieke doel naar het andere.

Een vorm van intellectueel

´steigerwerk’ ontbreekt

Mensen met Parkinson beschrijven het alsof het ze te veel wordt, ofwel ze ‘bevriezen’ in situaties die vragen om het nemen van een serie van strategische keuzes, terwijl ze perfect schijnen te functioneren wanneer iemand ze helpt om met hun taak te beginnen en door te zetten. Doordat een vorm van intellectueel 'steigerwerk' ontbreekt, is het efficiënter voor hen om op één doel of één concept tegelijk te focussen. Een voorbeeld is een persoon die niet in staat was om te beginnen met het opruimen van de kelder. Hij was er echter prima toe in staat toen zijn vrouw structuur aanbracht door de taak in stukken te hakken en concrete instructies te geven die waren gericht op bepaalde specifieke plekken in de kelder.

# Geheugenproblemen:
Het zich kunnen herinneren van informatie die men al lang geleden heeft geleerd, is het grootste probleem. Dit kan worden verbeterd door het gebruik van ezelsbruggetjes. Herhaling is nodig om effectief te leren en om nieuwe informatie te verwerven. Parkinson met dementie (PD-D) tast zowel het korte als de lange termijn geheugenfuncties het meest aan.

# Aandachtsproblemen:
Als de complexiteit van een situatie toeneemt, kan het moeilijk zijn om de aandacht erbij te houden of de aandacht juist te blijven verdelen. Patiënten kunnen bijvoorbeeld de ervaring hebben dat ze niet langer kunnen lopen en kauwgomkauwen tegelijk. Dit heeft invloed op de intellectuele activiteit en op de dagelijkse activiteiten als lopen, balanceren en het voeren van gesprekken.

# Bradysphrenia (vertraagde mentale processen):
Mensen met Parkinson zeggen dat de reactiesnelheid is aangetast bij het verwerken en reageren op informatie. Het trager verwerken van informatie heeft weer invloed op andere cognitieve processen als het probleem oplossen en het ophalen van informatie en de dagelijkse activiteiten zoals het voeren van een gesprek.

# Taalproblemen:
Het grootste taalprobleem voor parkinsonpatiënten is het vinden van woorden. Als de ziekte voortschrijdt kan men ook problemen krijgen met het noemen van namen en het noemen van de verkeerde naam. Ook kunnen er problemen ontstaan met het bevatten van complexe informatie. Iemand kan dan gebruik gaan maken van meer gesimplificeerde en minder spontane spraak.

# Stoornissen in het ruimtelijk inzicht:
Problemen met het opnemen, verwerken, onderscheiden van visuele informatie in de omgeving en het handelen ernaar kan het dagelijkse leven beïnvloeden. Het kan bijvoorbeeld moeilijk worden buitenshuis de weg te vinden of afstanden in te schatten als je iets wil pakken. Daarbij neemt het risico om te vallen toe. In sommige gevallen leiden stoornissen in het ruimtelijk inzicht tot het onjuist waarnemen of tot waandenkbeelden.

Oorzaken van cognitieve veranderingen
Onze kennis van de oorzaken van cognitieve veranderingen in Parkinson is niet compleet. We weten dat problemen met cognitie gerelateerd zijn aan dezelfde onderliggende veranderingen in het brein die ook de motorische symptomen tot gevolg hebben. Dat is het voortijdig afsterven van zenuwcellen, veranderingen in de neurochemie in de hersenen met als gevolg dat de hersencircuits in de verschillende hersenregionen veranderen. Het abnormaal samenklonteren van de Lewy bodies ofwel proteïnen veroorzaakt zowel veranderingen in het overdragen van motorische als cognitieve informatie.
Andere elementen die cognitieve problemen kunnen veroorzaken zijn: niet-behandelde depressie, spanningen, psychose, slaap- en andere gedragsproblemen. Daarnaast kunnen bepaalde medicijnen voor de behandeling van Parkinson of andere klachten zoals ontstekingen, negatieve cognitieve effecten hebben.

Behandeling van cognitieve veranderingen
De basis van een effectieve behandelmethode is een gedegen diagnostische evaluatie. In gesprekken met de huisarts of de neuroloog is het belangrijk dat de patiënt en zijn naasten alle klachten en zorgen zo precies mogelijk naar voren brengen. Een verwijzing naar een neuroloog, een neuropsycholoog of een geriatrisch psychiater die gespecialiseerd zijn in de behandeling van cognitieve problemen of dementie kan uitkomst bieden. Aanvullende testen kunnen worden afgenomen om vast te stellen of de problemen toe te wijzen zijn aan de ziekte van Parkinson of andere oorzaken hebben. Op het moment dat andere oorzaken kunnen worden uitgesloten, kan een neuropsycholoog testen afnemen om te bepalen wat de problemen zijn en hoe groot ze zijn.
Behandelmethodes voor cognitieve veranderingen hebben tot doel om de symptomen te reduceren en de kwaliteit van leven te verbeteren. Dit is mogelijk door compenserende strategieën te gebruiken (ofwel mechanismen die de persoon helpen zich aan te passen aan zijn cognitieve beperkingen). Klokken of timers bijvoorbeeld kunnen een persoon helpen herinneren wanneer hij zijn medicijnen moet innemen. Notities in een elektronische agenda of mobieltje kunnen de persoon wijzen op een afspraak of gewoon een geheugensteuntje bieden.
De paramedische zorg kan de patiënt helpen de problemen in het dagelijks leven het hoofd te bieden. Zo kan de logopedist helpen bij problemen met taalfuncties en het verwerken van informatie. Medicijnen die worden aanbevolen bij cognitieve problemen zijn voornamelijk afgeleid van behandelingen bij Alzheimer. Ze zijn meestal voorbehouden aan mensen waarbij dementie is geconstateerd. Er is onderzoek nodig om nieuwe behandelmethoden te ontdekken vooral voor mensen die lichte afwijkingen constateren.

Conclusie
Bijna iedereen met Parkinson heeft last van enige vorm van cognitieve veranderingen. Deze veranderingen zijn prominent aanwijzig gedurende het verloop van de ziekte. Hoewel ze over het algemeen minder aandacht krijgen dan motorische symptomen, hebben cognitieve veranderingen een duidelijk effect op het dagelijkse leven. Zeker omdat het nog eens bovenop de problemen komt die mensen hebben met hun motoriek. Hoewel er nog geen goede behandelingen zijn voor cognitieve problemen, is het belangrijk om de veranderingen te signaleren en te bespreken met de behandelend arts zodat voordeel kan worden gehaald uit beschikbare medicatie en gezocht kan worden naar praktische oplossingen die kunnen helpen bij de dagelijkse routines.  

   
Dr. Laura March